Wat bedoelen we eigenlijk met tekeninglezen?
Tekeningen kunnen iets zichtbaar maken van de innerlijke wereld van de tekenaar. Emoties, behoeften, thema's die spelen en de manier waarop iemand zichzelf of zijn omgeving beleeft, kunnen bewust of onbewust een plek krijgen op papier. Dat maakt een tekening veel meer dan alleen een verzameling lijnen, kleuren en vormen.
Tekeninglezen is een manier om die informatie te onderzoeken. Daarbij kijk ik onder andere naar symbolen, kleuren, lijnen, plaatsing, formaat, materiaalgebruik, verhoudingen en compositie. Al deze aspecten kunnen betekenis dragen. Het interessante zit alleen niet in het los opzoeken van die betekenissen. Juist door verschillende aspecten met elkaar te combineren, patronen te herkennen en de context van de tekenaar mee te nemen, kan een behoorlijk rijk beeld ontstaan.
Je ziet meer wanneer je weet waar je naar kunt kijken
Bij tekeninglezen kijk ik naar veel meer dan alleen wat er letterlijk is getekend. Een huis is niet alleen een huis en een mensfiguur niet alleen een mensfiguur. Ook de manier waarop iets op papier terechtkomt bevat informatie. Ik kijk bijvoorbeeld naar kleurgebruik, lijnen, vormen, formaat en plaatsing. Ik kijk naar verhoudingen tussen onderdelen, naar de compositie van het geheel en naar het gebruikte materiaal. Ook symboliek, terugkerende elementen en opvallende details kunnen informatie toevoegen. Bij kinderen komt daar nog een belangrijk aspect bij: de tekenontwikkeling. Wat past bij de leeftijd en ontwikkeling van het kind en wat valt daarbinnen juist op? Geen van deze onderdelen staat los. Ze vormen de bouwstenen waarmee ik verder kijk.
Een ingang naar de innerlijke wereld
Vooral bij kinderen kan een tekening een waardevolle ingang bieden tot informatie die met woorden moeilijker naar boven komt. Kinderen hebben niet altijd de woordenschat om precies te vertellen wat ze voelen of ervaren. Soms weten ze het zelf nog niet goed en soms is praten over een onderwerp simpelweg moeilijk. Tijdens het tekenen kunnen emoties, ervaringen, behoeften en thema's die hen bezighouden toch zichtbaar worden.
Dat betekent niet dat we vervolgens zonder het kind kunnen bepalen wat er precies speelt. Wat we in een tekening zien, kan wel richting geven. Het kan aanleiding zijn om ergens langer bij stil te staan, een vraag te stellen of een gesprek te openen. Zo kan een tekening helpen om dichter bij de belevingswereld van een kind te komen wanneer woorden alleen niet voldoende zijn.
Ook ontwikkeling wordt zichtbaar op papier
Bij kindertekeningen kijk ik niet alleen naar emoties en ervaringen. Ook ontwikkeling is zichtbaar in tekeningen. De eerste krassen en lijnen van jonge kinderen ontwikkelen zich geleidelijk tot vormen, mensfiguren en herkenbare voorstellingen. Motoriek, ruimtelijk inzicht, cognitieve ontwikkeling en de manier waarop een kind de wereld begrijpt, hebben allemaal invloed op wat uiteindelijk op het papier verschijnt.
Dat is belangrijke informatie bij het lezen van een tekening. Een bepaald kenmerk kan bij een jong kind heel normaal zijn binnen de tekenontwikkeling, terwijl hetzelfde kenmerk bij een ouder kind interessanter wordt om verder te onderzoeken. Weten wat bij verschillende ontwikkelingsfasen hoort, helpt daarom niet alleen om dingen te herkennen, maar ook om te voorkomen dat je betekenis geeft aan iets wat vooral bij de leeftijd of ontwikkeling van het kind past.
Symboliek heeft betekenis, maar niet maar één betekenis
Symboliek speelt een belangrijke rol binnen tekeninglezen. Huizen, bomen, mensfiguren, dieren, de zon en allerlei andere elementen kunnen betekenissen dragen. Hetzelfde geldt voor kleuren, vormen en de manier waarop iets op het papier is geplaatst. Daar bestaat kennis over en die kennis helpt om te begrijpen wat een tekening mogelijk laat zien.
Tegelijkertijd bestaat symboliek uit verschillende lagen. Er zijn betekenissen die we vanuit symboliek kennen, maar ook culturele en sociale betekenissen en de persoonlijke symboliek van de tekenaar. Een hond kan voor iemand veiligheid, trouw en gezelschap vertegenwoordigen, terwijl iemand met een nare ervaring met honden daar iets heel anders bij voelt. Daarom neem je de bekende betekenis van een symbool serieus, maar leg je die altijd naast de andere informatie uit de tekening en de persoonlijke context.
De kracht zit in het combineren
Losse observaties zijn het begin. De volgende stap is onderzoeken hoe ze zich tot elkaar verhouden. Stel dat één onderdeel in een tekening opvallend klein is. Dat gegeven kan een betekenis hebben, maar zegt nog weinig. Interessanter wordt het wanneer bijvoorbeeld ook de plaatsing, lijnvoering, afstand tot andere figuren of andere kenmerken een vergelijkbare richting aangeven. Dan ontstaat een patroon. Andersom kan één opvallend kenmerk door de rest van de tekening juist worden afgezwakt. Aspecten kunnen elkaar versterken, aanvullen of tegenspreken. Daar zit een belangrijk deel van de vakkennis van tekeninglezen. Niet alleen weten welke betekenissen kleuren, lijnen, vormen, verhoudingen en symbolen kunnen dragen, maar kunnen beoordelen welke informatie binnen deze specifieke tekening gewicht krijgt en hoe verschillende aanwijzingen zich tot elkaar verhouden.
Van observatie naar interpretatie
Tijdens een tekeninglezing begin ik daarom bij wat daadwerkelijk zichtbaar is. Daarna leg ik verbanden en ontstaat er een interpretatie van wat de combinatie van verschillende aspecten kan vertellen. Die interpretatie kan behoorlijk richting geven aan emoties, behoeften of thema's die op dat moment bij iemand spelen.
Bij de terugkoppeling blijft het belangrijk om daar zorgvuldig mee om te gaan. Als verschillende aspecten bijvoorbeeld wijzen op een behoefte aan meer veiligheid, betekent dat niet dat ik tegen een kind of ouder zeg: "Dit kind voelt zich onveilig." Ik kan wel teruggeven: "Verschillende dingen in deze tekening wijzen in dezelfde richting. Zou het kunnen dat er op dit moment behoefte is aan wat meer veiligheid?" Of: "Mogelijk laat de tekening hier iets zien van wat hij of zij ervaart." Zo neem je de informatie uit de tekening serieus, zonder een interpretatie als absolute waarheid over iemand neer te zetten.
Tekeninglezen is niet alleen voor kinderen
Hoewel we bij tekeninglezen vaak als eerste aan kindertekeningen denken, verdwijnt het vermogen om via beelden iets van onze innerlijke wereld uit te drukken natuurlijk niet zodra we volwassen worden. Ook jongeren, volwassenen en ouderen kunnen via tekenen gevoelens, ervaringen, behoeften en thema's zichtbaar maken. Juist doordat niet iedere keuze tijdens het tekenen bewust wordt gemaakt, kan er op papier iets ontstaan waar je met alleen praten misschien minder gemakkelijk bij was gekomen.
Daarom kan tekenen ook binnen coaching en zelfreflectie een krachtig hulpmiddel zijn. Een tekening kan laten zien waar aandacht naartoe gaat, waar spanning zit, welke thema's terugkomen of waar iemand misschien behoefte aan heeft. Vervolgens kun je vanuit wat zichtbaar is verder onderzoeken, vragen stellen en nieuwe inzichten ontwikkelen.
Een tekening blijft een momentopname
Een tekening ontstaat op een bepaald moment. Iemand kan vandaag boos, verdrietig of overweldigd zijn en morgen weer heel anders in zijn vel zitten. Eén opvallende tekening vertelt daarom niet automatisch hoe iemand zich structureel voelt. Juist veranderingen, herhaling en patronen kunnen extra informatie geven. Wanneer iets in meerdere tekeningen terugkomt of verschillende aspecten steeds opnieuw dezelfde richting aangeven, wordt het interessanter om verder te onderzoeken. Een tekening kan dus veel vertellen, zolang we blijven kijken naar de persoon, het moment en de context waarin ze is ontstaan.
Probeer het verschil eens te ervaren
Pak eens een tekening en geef jezelf tien seconden om ernaar te kijken. Leg hem daarna weg en bedenk wat je hebt gezien. Grote kans dat je vooral de herkenbare dingen onthoudt: een huis, drie mensen, een boom en een zon.
Pak dezelfde tekening daarna opnieuw. Waar staat alles? Wat is groot en wat klein? Welke ruimte blijft leeg? Welke kleuren trekken je aandacht? Hoe zijn de lijnen gezet? Wat staat dicht bij elkaar en wat juist verder weg? Je hoeft nog niet te weten wat al die dingen betekenen. Alleen al ontdekken hoeveel informatie je de eerste keer niet bewust hebt gezien, laat zien waarom tekeninglezen veel verder gaat dan herkennen wat iemand heeft getekend.
Dus... wat is tekeninglezen?
Tekeninglezen begint met leren zien wat er daadwerkelijk op papier gebeurt. Niet alleen wat iemand tekent, maar ook hoe, waar, waarmee en in verhouding tot wat. Daarna begint het verbinden. Welke aspecten versterken elkaar? Welke spreken elkaar tegen? Wat past bij de ontwikkeling van de tekenaar? Welke symboliek speelt mee? En wat weten we over de persoon achter de tekening? Zo kan uit lijnen, kleuren, vormen en beelden een rijker beeld ontstaan van emoties, behoeften, ervaringen en thema's die iemand bezighouden. Dat maakt een tekening geen onfeilbare vertaling van iemands innerlijke wereld. Maar ze kan wel informatie zichtbaar maken die anders gemakkelijk onopgemerkt blijft. De kennis van tekeninglezen helpt je te zien waar je naar kunt kijken. De echte vakkennis zit in begrijpen hoe al die informatie samenkomt bij de mens achter de tekening.