Een tekening vol zwart
Je krijgt een tekening van een kind en één ding valt meteen op: zwart. Misschien zijn er grote zwarte vlakken getekend, misschien is bijna de hele tekening zwart-wit of misschien is er één onderdeel heel donker gemaakt. Wat gebeurt er dan bij jou?
De kans is groot dat woorden als verdriet, angst, boosheid, somberheid of zelfs dood even door je hoofd schieten. Zwart heeft in onze cultuur nu eenmaal een behoorlijk donkere reputatie. En als een kind veel zwart gebruikt, kan dat best even schrikken zijn. Maar voordat we het zwarte potlood uit de bak halen: zwart heeft veel meer kanten.
Waarom zwart zo snel iets bij ons oproept
In Nederland kennen we zwart onder andere als kleur van rouw en dood. We gebruiken het voor de nacht, donkerte, schaduw en dingen die verbrand zijn. Het is daarom niet vreemd dat we bij zwart sneller aan zware gevoelens denken dan bij bijvoorbeeld geel.
Tegelijkertijd dragen mensen zwart juist om heel andere redenen. Het kan stijlvol zijn, kracht uitstralen en een gevoel van aanzien of onkwetsbaarheid geven. Zwart maakt contrasten sterk en kan een heel duidelijke grens neerzetten. Dat maakt zwart interessant: dezelfde kleur kan in verschillende situaties totaal verschillende associaties oproepen. En dan hebben we het nog over ónze associaties. We weten nog niet welke associatie het kind zelf met zwart heeft.
Zwart kan ook kracht en begrenzing laten zien
Een kant van zwart die makkelijk vergeten wordt, is begrenzing. Een stevige zwarte lijn kan visueel heel duidelijk zeggen: hier houdt iets op en daar begint iets anders. Dat maakt zwart interessant in ontwikkelingsperioden waarin grenzen, zelfstandigheid en identiteit sowieso een belangrijke rol spelen.
Kijk bijvoorbeeld naar de peuterpuberteit. Een peuter ontdekt steeds sterker dat hij een eigen persoon is met een eigen wil. Zelf doen. Nee zeggen. Grenzen testen. Loskomen van papa en mama. In de puberteit gebeurt op een ander niveau opnieuw iets vergelijkbaars. Jongeren ontwikkelen hun eigen identiteit, zetten zich af, zoeken naar wie ze zijn en bepalen steeds meer zelf wat bij hen past. Zwart kan binnen zulke perioden passen bij kracht, afstand, begrenzing of jezelf neerzetten. Maar daarmee kunnen we natuurlijk niet omgekeerd zeggen dat een peuter of puber die zwart gebruikt bezig is met grenzen stellen. Daarvoor wil ik weten wat er nog meer gebeurt.
Hoe wordt het zwart gebruikt?
Dat is daarom één van de eerste dingen waar ik naar kijk. Een zwarte omlijning rondom een huis is iets heel anders dan een huis dat volledig zwart is gemaakt. Een klein zwart detail is iets anders dan een groot donker vlak. En zacht schetsen met een grijs potlood geeft een ander beeld dan meerdere keren met veel druk over dezelfde plek gaan. Ik kijk daarom niet alleen óf zwart wordt gebruikt, maar vooral wat het zwart in de tekening doet. Wordt het gebruikt om iets te omlijnen of af te bakenen? Om een vlak helemaal te vullen? Om schaduw of diepte aan te brengen? Om één onderdeel extra te laten opvallen? Of is zwart simpelweg de kleur waarmee de hele tekening is gemaakt? Ook de plek en hoeveelheid maken verschil. Een klein zwart detail midden in een kleurrijke tekening trekt op een andere manier de aandacht dan een groot zwart vlak dat een flink deel van het papier inneemt. En dan zijn er nog de andere kleuren. Is zwart één kleur tussen tien andere kleuren? Is de hele tekening zwart-wit? Of is één specifiek figuur zwart terwijl alles eromheen juist heel kleurrijk is? Geen van die observaties vertelt me op zichzelf wat het zwart betekent. Maar samen vertellen ze me wel hoe zwart binnen deze tekening wordt ingezet. En dat is veel interessanter dan alleen vaststellen dat een kind ‘veel zwart gebruikt’.
En kinderen die liever helemaal geen kleur gebruiken?
Sommige kinderen tekenen het liefst met een grijs potlood. Geen kleurpotloden, geen stiften, gewoon een potlood en een gum. Dat hoeft helemaal niet somber te zijn. Het kan zijn dat er alleen zwart potlood beschikbaar was. Een potlood biedt ook nog eens andere mogelijkheden dan een stift of kleurpotlood. Een lijn kan worden uitgegumd en opnieuw getekend. Schaduw kan steeds donkerder worden gemaakt. Details kunnen worden toegevoegd, aangepast en verfijnd. Een kind kan blijven sleutelen totdat de tekening steeds dichter komt bij het beeld dat het voor ogen heeft.
Ook dat tekenproces kan interessant zijn om te observeren. Wordt er veel uitgegumd? Worden lijnen steeds opnieuw gezet? Is een kind lang bezig met kleine details? Of wordt het potlood juist gebruikt om snel en krachtig iets op papier te zetten? De constatering ‘dit kind gebruikt geen kleur’ vertelt daardoor maar een klein deel van het verhaal. De keuze voor een materiaal én de manier waarop het wordt gebruikt, kunnen minstens zo interessant zijn als de kleur zelf.
Wanneer wordt veel zwart interessanter?
Zwart kan zeker samengaan met verdriet, angst, boosheid of een periode waarin een kind veel gevoelens tegelijkertijd ervaart. Die mogelijke emotionele betekenis hoeven we dus ook niet weg te poetsen. Interessanter wordt het wanneer het gebruik van zwart langere tijd terugkomt of plotseling sterk verandert. Bijvoorbeeld wanneer een kind dat normaal heel kleurrijk tekent ineens voornamelijk zwart gebruikt. Of wanneer naast het kleurgebruik ook andere dingen in de tekeningen veranderen. Dan heb je nog steeds geen bewijs dat er iets aan de hand is. Je hebt wél iets gezien dat aanleiding kan geven om verder te kijken.
En daarbij kijk ik niet alleen naar andere tekeningen. Ook veranderingen in gedrag, gebeurtenissen in het leven van het kind, leeftijd en ontwikkeling kunnen relevant zijn. Soms blijkt er een heel eenvoudige verklaring te zijn. Soms roept de combinatie juist nieuwe vragen op. Dat is precies waar observeren waardevol wordt: niet om zo snel mogelijk een conclusie te trekken, maar om te herkennen wanneer iets je aandacht verdient.
Kijk eens anders naar zwart
Pak eens een tekening waarin zwart duidelijk aanwezig is en probeer de betekenis ervan nog even helemaal los te laten. Kijk alleen naar wat je daadwerkelijk ziet: Waar bevindt het zwart zich? Hoeveel ruimte neemt het in? Wordt ermee omlijnd, ingevuld, gekrast of geschaduwd? Zijn de lijnen hard en stevig of juist zacht? Welke onderdelen zijn zwart en welke juist niet? Welke kleuren staan ernaast? Wat doet het zwart met je aandacht wanneer je naar de hele tekening kijkt? Kijk daarna opnieuw naar je eerste reactie. Dacht je bij het zien van de tekening meteen aan verdriet, boosheid of iets anders? En zie je na het observeren nog steeds hetzelfde? Je hoeft nog steeds niet te weten wat het zwart betekent. Het verschil is dat je nu eerst hebt gekeken voordat je bent gaan interpreteren.
Dus... wat betekent zwart in een kindertekening?
Op die vraag bestaat geen zwart-wit antwoord. Zwart kan verdriet, angst of boosheid ondersteunen. Het kan kracht, afstand of begrenzing laten zien. Het kan contrast creëren, iets benadrukken of juist onderdeel zijn van de tekenstijl van een kind. En soms is zwart gewoon precies de kleur die nodig is voor wat een kind wil tekenen. Daarom kijk ik eerst naar iets anders: Wat doet het zwart in deze tekening? Pas daarna wordt interessant wat het mogelijk kan betekenen. Dus wanneer zwart je aandacht trekt, probeer die eerste reactie dan niet meteen weg te drukken. Gebruik hem juist als aanleiding om beter te kijken. Want misschien is dát wel het interessantste aan zwart: het valt op. En wat opvalt, nodigt uit om verder te onderzoeken.